مقدمه
تاثیر سبک زندگی بر ناباروری زنان و مردان از جمله مهمترین عواملی است که قابل چشم‌پوشی نیست. میزان ناباروری در کشور ما در مقایسه با سایر کشورها و همچنین با گذشته خودمان بسیار بالا می‌باشد. آمارها نشان می‌دهند که نرخ شیوع ناباروری در کل کشور ۲۰/۲ درصد است که با میانگین جهانی که ۱۲ تا ۱۵ درصد است، فاصله زیادی دارد. هرچند از لحاظ پیشرفت در علم پزشکی و به‌ویژه درمان مسئله ناباروری، ایران جزو کشورهای پیشگام بوده و متخصصان روش‌های متنوعی را در این خصوص ابداع نموده و با موفقیت هم مواجه بوده‌اند، لیکن هزینه این بخش از درمان در حال حاضر بسیار بالا بوده و مشمول انواع بیمه هم نمی‌باشد.
عوامل مرتبط با تأخیر در باروری و پیامدهای آن
ازدواج دیرهنگام یا تمایل به دیر بچه‌دار شدن و یا استفاده از روش‌های پیشگیری از حاملگی به مدت طولانی می‌تواند باروری را به تعویق انداخته و حتی موجب ناباروری شود. هرچه بارداری و زایمان زودتر اتفاق بیفتد، احتمال نازایی ثانویه، سرطان‌های تخمدان و پستان، یائسگی زودرس و عوارض مربوط به آن از قبیل پوکی استخوان، بیماری‌های قلبی و عروقی و فشار خون کمتر می‌شود. باید توجه داشت حق مادر شدن با توجه به تفاوت‌های فردی و موقعیت و شرایط جغرافیایی، نژادی، تغذیه، آداب و رسوم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. بنابراین تعیین محدوده سنی برای ازدواج و بارداری مغایر با حقوق مادری و تشکیل خانواده می‌باشد.
تأثیر تغییرات سبک زندگی بر ناباروری و سلامت انسان
آنچه مسلم است، تغییرات جدی و محسوس در ابعاد مختلف سبک زندگی در ایجاد و گسترش دامنه این مشکل نه‌تنها موثر نبوده، بلکه تحقیقات علمی نشان می‌دهد که تغییر در نحوه پوشش و لباس، مسکن، تغذیه، تفریح، بهداشت، کشاورزی و … همگی نقش قابل ملاحظه‌ای در ایجاد ناباروری و زمینه‌های آن و البته سایر مشکلات جسمی و روحی انسان امروز دارند. در ادامه به تأثیر برخی از این عوامل اشاره خواهیم کرد.
الگوی زندگی متناسب با معیارهای اسلامی و سلامت خانواده
بدون شک ارائه یک الگوی صحیح و متناسب با معیارهای اسلامی می‌تواند مصالح زندگی خانوادگی را تأمین نماید و در حفظ سلامت روح و روان اعضای خانواده نقش قابل توجهی داشته باشد. اما الگوبرداری خواسته یا ناخواسته ما از مدل زندگی جهان غرب بدون بررسی و آسیب‌شناسی، موجب شده است که عوارض و مشکلات ناشی از آن نیز به جامعه ما وارد شده و با سرعت گسترش یابدمتاسفانه در برخی ابعاد، این عوارض و پیامدهای منفی به جهت عدم بومی سازی و تناسب با بستر فرهنگی اجتماعی کشور ما حتی بیشتر از آنچه در خود کشورهای غربی بروز یافته، دیده می شود.
نقش تغییر سبک زندگی در سلامت باروری و نسل آینده
موارد ذیل که همگی برگرفته از تحقیقات مستقل علمی و دانشگاهی است، نشان می‌دهد که چگونه تغییر سبک زندگی، جدا شدن از سنت‌ها و عادات فرهنگی بومی و استفاده از برخی پدیده‌ها و ابزارهای مدرن، سلامت روحی و جسمی و از جمله سلامت باروری و حتی سلامت نسل آینده را تحت‌الشعاع قرار داده است.
ناباروری چیست؟
در این مقاله، مهمترین عوامل مرتبط با سبک زندگی و باروری را بررسی می‌کنیم و با راهکارهایی آشنا می‌شویم که می‌توانند به حفظ سلامت باروری کمک کنند.
ناباروری به وضعیتی گفته می‌شود که در آن بارداری پس از ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های پیشگیری حاصل نشده باشد. این وضعیت ممکن است به عوامل مرتبط با زن، مرد، هر دو نفر یا علل ناشناخته مربوط باشد.
مشکلات تخمک‌گذاری، اختلالات هورمونی، مشکلات لوله‌های رحمی، کاهش تعداد یا کیفیت اسپرم و بعضی بیماری‌ها از جمله دلایل احتمالی ناباروری هستند. بنابراین، بررسی پزشکی هر دو نفر برای شناسایی علت و انتخاب درمان مناسب اهمیت دارد.
۱. مصرف سیگار و دخانیات
مصرف سیگار یکی از عوامل قابل‌تغییری است که با کاهش سلامت باروری ارتباط دارد. مواد موجود در دود دخانیات می‌توانند بر عملکرد دستگاه تولیدمثل تأثیر بگذارند.
در زنان، سیگار کشیدن با کاهش باروری، افزایش احتمال سقط و کاهش موفقیت برخی درمان‌های ناباروری ارتباط دارد. در مردان نیز مصرف دخانیات می‌تواند با تغییر در تعداد، حرکت و شکل اسپرم همراه باشد. قرار گرفتن مداوم در معرض دود سیگار دیگران نیز ممکن است خطراتی برای سلامت داشته باشد.
راهکار: ترک سیگار و سایر محصولات دخانی، پیش از اقدام به بارداری، یکی از اقدامات مهم برای محافظت از سلامت باروری است.
۲. اضافه‌وزن، کمبود وزن و تغذیه نامناسب
وزن بدن و وضعیت تغذیه می‌توانند بر عملکرد هورمونی و باروری اثر بگذارند. چاقی در برخی زنان با اختلال تخمک‌گذاری و در برخی مردان با کاهش کیفیت اسپرم ارتباط دارد. از سوی دیگر، کمبود وزن قابل‌توجه نیز ممکن است چرخه قاعدگی و تخمک‌گذاری را مختل کند.
تغذیه متعادل، دریافت مواد مغذی ضروری و حفظ وزن متناسب با شرایط فردی برای سلامت عمومی و باروری مفید است. بااین‌حال، شواهد کافی وجود ندارد که یک غذای خاص یا رژیم غذایی مشخص به‌تنهایی بتواند ناباروری را درمان کند.
راهکارها:
- مصرف متنوع سبزیجات، میوه‌ها، غلات کامل و منابع پروتئینی.
- محدود کردن مصرف غذاهای بسیار فرآوری‌شده و نوشیدنی‌های شیرین.
- پرهیز از رژیم‌های سخت و کاهش وزن سریع.
- مشورت با متخصص تغذیه یا پزشک در صورت کمبود یا اضافه‌وزن قابل‌توجه.
۳. مواد مخدر، الکل و داروهای هورمونی
مصرف برخی مواد مخدر و سوءمصرف الکل می‌تواند با مشکلات باروری همراه باشد. همچنین مصرف خودسرانه داروهای هورمونی و استروئیدهای آنابولیک، به‌ویژه برای افزایش حجم عضلات، ممکن است تولید طبیعی اسپرم را مختل کند.
تأثیر مواد مختلف یکسان نیست و به نوع ماده، میزان مصرف، مدت مواجهه و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. به همین دلیل، نمی‌توان همه مواد یا داروها را دارای اثر یکسان دانست.
راهکار: از مصرف خودسرانه داروهای هورمونی و مواد نیروزا خودداری کنید و درباره داروهای مصرفی خود با پزشک مشورت کنید. اگر برای ترک مواد به کمک نیاز دارید، از خدمات درمانی تخصصی استفاده کنید.
۴. آلودگی هوا و مواد شیمیایی محیطی
برخی آلاینده‌های محیطی و مواد شیمیایی مختل‌کننده عملکرد غدد درون‌ریز ممکن است بر سلامت دستگاه تولیدمثل تأثیر بگذارند. پژوهش‌ها درباره آلودگی هوا و بعضی مواد شیمیایی، ارتباط‌هایی با تغییر در برخی شاخص‌های باروری نشان داده‌اند؛ بااین‌حال، میزان اثر و اهمیت بالینی هر مواجهه به نوع ماده و شدت و مدت تماس بستگی دارد.
افرادی که به‌صورت شغلی با آفت‌کش‌ها، حلال‌ها، فلزات سنگین یا مواد شیمیایی صنعتی سروکار دارند، باید دستورالعمل‌های ایمنی محل کار را رعایت کنند.
راهکارها:
- استفاده از تجهیزات حفاظت فردی مناسب در محیط‌های شغلی.
- رعایت دستورالعمل نگهداری و مصرف مواد شیمیایی.
- پرهیز از تماس غیرضروری با دود و آلاینده‌ها.
- پیگیری ارزیابی پزشکی در صورت مواجهه شغلی قابل‌توجه.
۵. محصولات آرایشی و مواد شیمیایی روزمره
برخی مواد شیمیایی موجود در محصولات مصرفی، از جمله بعضی ترکیبات مختل‌کننده غدد درون‌ریز، به دلیل احتمال اثرگذاری بر سیستم هورمونی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. بااین‌حال، وجود یک ماده در یک محصول به‌تنهایی به معنای اثبات ناباروری در مصرف‌کنندگان نیست.
برای کاهش مواجهه غیرضروری، می‌توان محصولات دارای برچسب و ترکیبات مشخص را انتخاب کرد، دستورالعمل استفاده را رعایت کرد و از مصرف محصولات فاقد مجوز یا با ترکیبات نامعلوم پرهیز نمود.
در عین حال، لازم نیست بدون شواهد معتبر از تمام محصولات آرایشی یا بهداشتی ترسید؛ ارزیابی خطر باید بر اساس نوع ماده، میزان تماس و شواهد علمی انجام شود.
۶. تلفن همراه، رایانه و امواج الکترومغناطیسی
درباره تأثیر امواج تلفن همراه، رایانه و دیگر وسایل الکترونیکی بر باروری پژوهش‌های مختلفی انجام شده است. برخی مطالعات تغییراتی را در شاخص‌های آزمایشگاهی اسپرم گزارش کرده‌اند، اما این یافته‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که استفاده معمول از این وسایل موجب ناباروری می‌شود.
گرمای زیاد و طولانی‌مدت در ناحیه بیضه‌ها نیز موضوعی جداگانه است که می‌تواند در برخی شرایط اهمیت داشته باشد. شواهد موجود برای نتیجه‌گیری قطعی درباره بسیاری از مواجهه‌های روزمره با امواج الکترومغناطیسی کافی نیست.
راهکار: از قرار دادن وسایل گرم روی بدن برای مدت طولانی خودداری کنید، وقفه‌های منظم هنگام کار با رایانه داشته باشید و توصیه‌های ایمنی سازنده وسایل را رعایت کنید. لازم نیست صرفاً به دلیل استفاده معمول از تلفن همراه، آن را علت ناباروری بدانید.
۷. لباس‌های تنگ و افزایش دمای بیضه‌ها
درباره ارتباط لباس‌های تنگ با ناباروری ادعاهای زیادی مطرح شده است، اما شواهد کافی وجود ندارد که پوشیدن لباس تنگ به‌تنهایی علت قطعی ناباروری در مردان یا زنان باشد.
دمای بیضه‌ها در تولید اسپرم اهمیت دارد و برخی شرایط افزایش‌دهنده دما ممکن است بر شاخص‌های اسپرم اثر بگذارند. بااین‌حال، این موضوع را نباید به ادعای قطعی درباره ناباروری ناشی از لباس یا تغییر شکل لگن و دشوار شدن زایمان طبیعی تعمیم داد.
راهکار: لباس راحت و متناسب انتخاب کنید و در صورت نگرانی درباره کیفیت اسپرم یا باروری، به‌جای اتکا به تغییر لباس به‌عنوان درمان، از ارزیابی پزشکی کمک بگیرید.
۸. استرس، خواب و فعالیت بدنی
استرس مزمن، خواب ناکافی و سبک زندگی کم‌تحرک می‌توانند سلامت عمومی و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهند. ارتباط مستقیم این عوامل با ناباروری در همه شرایط یکسان نیست و نباید افراد را به دلیل استرس یا مشکلات خواب، مسئول ناباروری خود دانست.
فعالیت بدنی متعادل، خواب کافی و دریافت حمایت روانی می‌توانند به بهبود سلامت عمومی کمک کنند. ورزش بسیار شدید یا کمبود انرژی ناشی از تغذیه ناکافی نیز ممکن است در بعضی افراد چرخه قاعدگی و عملکرد تولیدمثل را مختل کند.
۹. چه زمانی باید برای بررسی ناباروری به پزشک مراجعه کرد؟
اگر بارداری پس از ۱۲ ماه رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری حاصل نشده است، ارزیابی پزشکی توصیه می‌شود. در زنان ۳۵ ساله و بالاتر، معمولاً بهتر است پس از شش ماه تلاش ناموفق بررسی انجام شود. در صورت وجود قاعدگی نامنظم، سابقه بیماری‌های دستگاه تولیدمثل، درمان‌های آسیب‌رسان به باروری یا عوامل خطر شناخته‌شده، مراجعه زودتر ممکن است لازم باشد.
بررسی ناباروری باید متناسب با شرایط هر دو نفر انجام شود و ممکن است شامل شرح حال پزشکی، آزمایش مایع منی، بررسی تخمک‌گذاری و ارزیابی دستگاه تولیدمثل باشد.
جمع‌بندی
سبک زندگی سالم می‌تواند به حفظ سلامت عمومی و باروری کمک کند. ترک دخانیات، پرهیز از مصرف خودسرانه مواد و داروهای هورمونی، تغذیه متعادل، حفظ وزن مناسب و کاهش مواجهه‌های شغلی خطرناک از اقدامات مفید هستند.
بااین‌حال، ناباروری مسئله‌ای چندعاملی است و همیشه با تغییر سبک زندگی برطرف نمی‌شود. اگر برای بارداری با مشکل مواجه هستید، تشخیص و مشاوره تخصصی هر دو نفر بهترین راه برای شناسایی علت و انتخاب مسیر درمان مناسب است.